Leitarnám

Leitarnám og aðleiðsla

Leitarnám er samheiti yfir ýmsar kennsluaðferðir sem byggjast á skipulegri upplýsingaöflun og úrvinnslu. Veruleg skörun getur verið á milli leitarnáms annars vegar og þemanáms og efniskönnunar hins vegar enda byggist vinna nemenda í slíku námi oft að miklu leyti á leitarnámi.

Leitarnám byggist að miklu leyti á aðleiðslu (induction/inductive thinking). Aðleiðsla felur í sér að nemendur beita aðferðum raunverulegra rannsókna, vinna út frá (opnum) rannsóknarspurningum, safna upplýsingum flokka þær með því að leita að einkennum sem sameina og greina í sundur. Síðan þurfa þeir að grípa til hugtaka eða jafnvel búa þau til svo hægt sé að gefa flokkunum nöfn til að geta lýst þeim og rætt um þá. Að lokum er hægt að nota hugtökin til að meðhöndla nýja þekkingu, draga ályktanir og setja fram reglur.

Gagnsemi aðleiðslu er talin felast í því að hún eflir hæfni nemenda til að mynda hugtök og meðhöndla upplýsingar. Margir telja slík vinnubrögð forsendu fyrir frjóu og skapandi skólastarfi sem miðar að því að efla sjálfstæða og gagnrýna hugsun nemenda.

Aðleiðsla er andstæða afleiðslu (deduction/deductive thinking) þar sem unnið er út frá því sem er gefið og talið þekkt. Unnið er út frá ákveðnum fullyrðingum eða reglum eða flokkunum sem almennt eru viðurkenndar og taldar gilda. Þá verður þess vegna að byrja á því að kenna flokkana og reglurnar og síðan er leitast við að fella þau gögn sem verið er að vinna með að þessari fyrirframgefnu flokkun.

Kennsla sem byggð er á aðleiðslu felur í sér fjögur þrep:

1. Gögnum sem tengjast viðfangsefninu sem er til umfjöllunar er safnað eða þau kynnt.

2. Gögnin eru könnuð og leitað að sameiginlegum einkennum sem hægt er að nota til að flokka þau.

3. Gögnin eru flokkuð og flokkunum gefin nöfn þannig að hægt sé að vísa til þeirra huglægt og ræða um þá.

4. Á grundvelli flokkunarinnar eru settar fram tilgátur og/eða meginreglur sem hægt er að prófa og vinna með áfram.

Aðleiðsla og afleiðsla gera mismunandi kröfur til nemenda jafnt sem kennara. Séu þessar tvær aðferðir tengdar við flokkun Bloom og samstarfsmanna hans á þekkingarsviðinu (sjá t.d. bók Ingvars Sigurgeirssonar Að mörgu er að hyggja (Æskan 1999, bls. 13-27) má sjá að afleiðslan krefur nemendur fyrst og fremst um einfalda hugsun á sviði minnis, skilnings og beitingar en gefur þeim í lítið færi á að skapa og meta nýja þekkingu. Aðleiðslan felur aftur á móti í sér fjölbreyttar vinnuaðferðir sem kalla á ígrundaða og gagnrýna hugsun á sviði greiningar, samantektar og mats, svo aftur sé vísað til flokkunar Blooms, stuðlar að því að gera nemendur að virkum þátttakendum í eigin námi og gefur þeim tækifæri til að nota mismunandi námshætti.

Hlutverk kennara eru einnig ólíkt eftir því hvorri aðferðinni er beitt. Kennari sem beitir afleiðslu er fyrst og fremst í hlutverki fræðarans sem miðlar nemendum fyrirfram ákveðinni þekkingu sem þeim er ætlað að tileinka sér. Við aðleiðslu er kennarinn fremur verkstjóri sem skapar nemendum aðstæður, kennir þeim vinnubrögð, leiðir vinnu þeirra áfram með spurningum og sér um að verkefni haldi áfram stig af stigi.

Nánari umfjöllun um aðleiðslu.


Vefnámskeið um leitarnám

Bækur og greinar
Ingvar Sigurgeirsson. 1999. Litróf kennsluaðferðanna, (7. kafli). Reykjavík, Æskan.
Ingvar Sigurgeirsson. 1999. Að mörgu er að hyggja: Handbók um undirbúning kennslu, (bls 13-28). Reykjavík, Æskan.
Rúnar Sigþórsson o.fl. 1998. Aukin gæði náms. Skólaþróun í þágu nemenda (11. kafli). Reykjavík, RKHÍ.
Rúnar Sigþórsson. 2003. Samantekt um aðleiðslu og leitarnám.

Vefslóðir

Vefur um Inquiry based learning
Grein um leitarnám í raungreinakennslu
Grein um notkun vefsins við leitarnám
Myndræn skilgreining á aðleiðslu og afleiðslu